Dược Liệu Bình Vôi (Ngãi Tượng): Đặc Điểm Thực Vật, Thành Phần Hóa Học Và Công Dụng Chữa Bệnh

Dược Liệu Bình Vôi (Ngãi Tượng) : Đặc Điểm Thực Vật, Thành Phần Hóa Học Và Công Dụng Chữa Bệnh – Dược Liệu Linh Dược Sơn

1. Tổng quan về dược liệu Bình Vôi 

Dược liệu Linh dược sơn Bình vôi là một trong những cây thuốc Nam quý giá, nổi tiếng từ lâu đời với tác dụng an thần và điều trị mất ngủ hiệu quả nhờ hàm lượng hoạt chất Alkaloid dồi dào.

• Tên thường gọi: Bình vôi, Củ bình vôi.

• Tên gọi khác: Ngãi tượng (hay Ngải tượng).

• Tên khoa học: Stephania rotunda Lour. (Tên đồng nghĩa: Stephania glabra (Roxb.) Miers).

• Họ thực vật: Thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae).

2. Đặc điểm thực vật và sinh thái của cây Bình Vôi

Đặc điểm hình thái

Bình vôi là dạng dây leo, thường xanh, sống lâu năm, mang những đặc điểm nhận diện sinh học vô cùng đặc trưng:

• Thân và Rễ: Dây leo dài từ 2 – 6m, thân nhẵn và hơi xoắn vặn. Điểm đặc biệt nhất là phần gốc thân phát triển, phình to thành củ rất to, có những củ lâu năm nặng tới 50 kg. Vỏ ngoài của củ sần sùi, xù xì và có màu nâu đen.

• Lá cây: Mọc so le. Cuống lá dài và đính vào bên trong phiến lá ở vị trí khoảng 1/3 (không đính ở mép lá như bình thường). Phiến lá mỏng, hình gần tròn có cạnh hoặc hình tam giác tròn. Gân lá xuất phát từ chỗ dính ở cuống, tỏa ra hình chân vịt, nổi rõ ở mặt dưới. Hai mặt lá nhẵn, mép lá hơi lượn sóng.

• Hoa: Cụm hoa mọc thành xim tán ở kẽ lá hoặc trên những cành già đã rụng lá. Đây là loài cây đơn tính khác gốc (hoa đực và hoa cái mọc trên các cây khác nhau).

  • Hoa đực: Có 5-6 lá đài, 3-4 cánh hoa màu vàng cam, 3-6 nhị (thường là 4 nhị).

  • Hoa cái: Chỉ có 1 lá đài, 2 cánh hoa và bầu nhụy hình trứng.

• Quả và hạt: Quả hạch, hình cầu hơi dẹt, khi chín chuyển sang màu đỏ rực rỡ. Hạt bên trong cứng, có hình móng ngựa với những hàng vân ngang dạng gai nhỏ; hai mặt bên của hạt lõm, ở giữa không có lỗ thủng.

• Mùa hoa quả: Ra hoa vào tháng 4 – 6; kết quả vào tháng 8 – 10 hằng năm.

Phân bố và môi trường sống

• Sinh thái học: Bình vôi là loại cây ưa sáng và có thể hơi chịu bóng. Cây sinh trưởng tốt nhất ở những vùng có núi đá vôi.

• Phân bố: Tại Việt Nam, cây mọc hoang dã tự nhiên ở các tỉnh miền núi và trung du phía Bắc, Bắc Trung Bộ như: Hòa Bình, Hà Tây (cũ), Hà Giang, Tuyên Quang, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thanh Hóa,…

• Đặc tính nhân giống: Cây tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt hoặc từ phần rễ củ còn sót lại sau khi thu hái. Trong canh tác, có thể nhân giống dễ dàng bằng cách vùi 1/3 củ xuống đất hoặc đặt phần gốc tiếp xúc với đất ẩm. Vì là dạng dây leo nên khi trồng bắt buộc phải có giá thể (giàn) để cây bám leo.

3. Bộ phận dùng, thu hái và bào chế dược liệu

• Bộ phận dùng: Phần gốc thân phình ra thành củ (Tuber Stephaniae glabrae).

• Thu hái: Có thể thu hái củ quanh năm, nhưng thời điểm tốt nhất là khi cây bắt đầu tàn lá hoặc lúc mới mọc dây non.

• Sơ chế & Bào chế: Củ Bình vôi sau khi đào về được rửa sạch, cạo bỏ hoàn toàn lớp vỏ đen xù xì bên ngoài. Sau đó, thái thành từng miếng mỏng rồi đem phơi hoặc sấy khô để bảo quản và sử dụng dần.

4. Phân tích thành phần hóa học

Giá trị dược liệu của Bình vôi tập trung toàn bộ ở các hợp chất Alkaloid được chiết xuất từ củ. Nhóm hoạt chất này vô cùng phong phú, tiêu biểu bao gồm:

• Rotundin (còn gọi là Hyndarin hay L-tetrahydropalmatin): Đây là hoạt chất quan trọng nhất, quyết định tác dụng an thần của dược liệu.

• Các alkaloid khác: Palmatin, Cycleanin, Stepharin, Roemerin,…

5. Tác dụng dược lý và Công dụng y học

Tác dụng dược lý theo Y học hiện đại

Nhờ sự phân lập các alkaloid tinh khiết, y học hiện đại đã chứng minh củ Bình vôi có nhiều phổ tác dụng mạnh mẽ:

• Hoạt chất Rotundin: Có tác dụng an thần, gây ngủ rõ rệt. Đồng thời giúp thư giãn cơ trơn, hỗ trợ giảm đau hiệu quả.

• Hoạt chất Cycleanin: Thể hiện đặc tính kháng viêm, chống sưng tấy.

• Hoạt chất Roemerin: Nghiên cứu cho thấy có khả năng gây tê tại chỗ.

• Hoạt chất Stepharin: Đóng vai trò là chất kháng enzyme cholinesterase, có ý nghĩa trong các nghiên cứu về hệ thần kinh.

Công dụng trị bệnh trên lâm sàng

Ứng dụng các đặc tính trên, dược liệu Bình vôi được chỉ định chủ trị các chứng bệnh:

• Thần kinh: Trị mất ngủ kinh niên, ngủ không sâu giấc, suy nhược thần kinh, nhức đầu, sốt nóng.

• Tiêu hóa: Điều trị các cơn đau dạ dày, co thắt đường ruột (nhờ tác dụng giảm đau, giãn cơ của rotundin).

• Hô hấp: Hỗ trợ giảm ho, trị ho có nhiều đờm, làm dịu các cơn hen suyễn gây khó thở.

6. Góc chuyên sâu: Đặc điểm Vi học bột dược liệu Bình Vôi

(Tư liệu dành cho sinh viên Y Dược, chuyên gia kiểm nghiệm)

Để đánh giá và nhận biết chính xác bột củ Bình vôi khô, cần dựa vào các đặc điểm vi phẫu học sau:

• Cảm quan: Bột dược liệu có màu vàng xám đặc trưng, khi nếm có vị đắng.

• Soi kính hiển vi:

  • Tế bào mô cứng có thành dày, khoang rộng.

  • Xuất hiện các mảnh mạch điểm và mảnh tế bào mô mềm thành mỏng.

  • Đặc trưng bởi các tinh thể Calci oxalat hình khối chữ nhật, dài và nhỏ.

  • Quan sát thấy rải rác rất nhiều các hạt tinh bột nhỏ có hình tròn hoặc hình trứng.